Museum voor Religieuze Kunst, Vorstenburg 1, 5401 AA Uden, tel. +31 (0)413 26 34 31

Persbericht

Moeder Anna

28 maart tot en met 7 juni 2009

Een vruchtbare devotie De verering van de Heilige Anna, de moeder van Maria, behoort tot de meest opmerkelijke devoties die Europa heeft gekend. De climax van haar verering ligt rond het jaar 1500. Anna wordt dan niet alleen vereerd als de moeder van Maria, zij is ook de legendarische grootmoeder van een groot nageslacht compleet met apostelen en heiligen. Talrijke overgeleverde beelden en teksten uit die periode getuigen nog steeds van de omvang die de cultus rond Anna ooit heeft aangenomen.
Onder invloed van de Reformatie en de daarop volgende katholieke Contrareformatie worden de legendarische kanten van de cultus zoveel mogelijk door de officiële Kerk teruggedrongen. Anna wordt weer een 'normale' moeder en grootmoeder wiens aandacht op de eerste plaats uit gaat naar de opvoeding, naar het onderricht van haar dochter Maria. De relatie met haar kleinkind wordt minder nadrukkelijk in beeld gebracht. De vruchtbaarheidssymboliek, treffend weergegeven in de afbeelding van het Heilig Maagschap, waar de drie legendarische huwelijken van Anna breed worden uitgemeten, verdwijnt naar de achtergrond. Officieel althans. Het volksgeloof, de breed gedragen devotie tot Anna, behoudt haar wortels, benadrukt de vruchtbaarheid van Anna, zelfs op hoge leeftijd.
Tot op de dag van vandaag richten zich nog vrouwen tot de H. Anna in de hoop op een partner of om een kind. Naar Sint Anneke voor een Manneke', luidt het bekende gezegde.
Expositie
In het Museum voor Religieuze Kunst is dit voorjaar een tentoonstelling aan deze christelijke 'oervrouw' en de devotie tot haar gewijd. Topstukken uit binnen- en buitenland, uit museale en particuliere collecties zijn bijeen gebracht om het verhaal van Anna door de eeuwen heen te tonen.
De expositie opent met de legendarische ontmoeting tussen Anna en haar man Joachim onder de Gouden Poort te Jeruzalem. Daarop volgt de geboorte van Maria en het grootmoederschap van Anna. De meest populaire en veelvormige weergave hiervan zijn de beeldengroepen van Anna-te-Drieën. Bij dit type voostelling worden Anna met Maria en het Jezuskind in elkanders gezelschap uitgebeeld.
De drie huwelijken van Anna, die de link leggen naar de vruchtbaarheidssymboliek, zijn o.a. af te lezen aan gotische panelen waarop de Heilige Sippe of Maagschap is weergegeven. Hier zetelt Anna tussen haar echtgenoten en drie dochters met hun kroostrijk nageslacht. Hoe in de loop der tijden de devotie tot Anna zich ontwikkelde en hoe zich dat vertaalde tot een geheel eigen, meer volkse beeldentaal en in rituelen, is te zien in het laatste deel van de expositie. Deze tentoonstelling is mede samengesteld door burgemeester mevrouw Dr. Joke W. Kersten, die in deze periode afscheid neemt als burgemeester van de gemeente Uden.
De expositie staat opgesteld in enkele museale ruimtes binnen de birgittijnse abdij 'Maria Refugie'. Het was juist Birgitta van Zweden, de stichteres van de orde van birgittijnen en birgittinessen, die haar volgelingen wees op het grote belang van de verering tot de Heilige Anna en haar nageslacht.
Achtergrond bij de verering van Anna
De tentoonstelling bestaat uit drie onderdelen, die ieder een aspect van de devotie tot de Heilige Anna belichten.

De expositie start met de ontmoeting tussen Anna en Joachim. Over deze ontmoeting lezen wij in de apocriefen, geschriften over Jezus en Maria die niet in de bijbel zijn opgenomen. Volgens deze bronnen bleven Joachim en Anna na hun huwelijk twintig jaar zonder kinderen. Joachim had de moed al opgegeven en zich beschaamd (voor de joden was een rijk nageslacht een teken van status) in de bergen teruggetrokken, als een engel aan hem verschijnt, hem een kind voorspelt en verzoekt naar Anna terug te keren. Zij ontmoeten elkaar onder de poort van Jeruzalem en deze hereniging symboliseert de conceptie van Maria. Op ontroerende wijze is dit moment gevangen in de beeldengroep van de Meester van Joachim en Anna, een van de meesterwerken van het Rijksmuseum.
Het tweede onderdeel richt zich op het meest opvallende onderdeel van de Annacultus: haar status als grootmoeder van een rijk nageslacht. Uit deze cultus hebben zich twee typen ontwikkeld: de meer eenvoudige 'Anna-te-Drieën' beeldengroepen, die gekenmerkt worden door een zittende Anna met op haar schoot Maria en het Jezuskind, en de omvangrijke Heilige Sippe of Maagschap-voorstellingen, waarbinnen Anna zetelt temidden van haar omvangrijke familie. Hieronder haar getrouwde zuster, drie echtgenoten, drie dochters uit elk van deze verbintenissen, respectievelijke echtgenoten van deze dochters en hun nakomelingen, waaronder vele apostelen.
De expositie sluit af met de ontwikkelingen ná de Reformatie. Vanaf circa 1550 wordt Anna niet meer aangeroepen als grootmoeder van een groot nageslacht, maar eerst en vooral als de moeder van Maria. Voorstellingen van Anna-te-Drieën en de Heilige Maagschap maken plaats voor afbeeldingen waarop Anna haar dochter onderricht. Anna wordt weer een 'gewone' grootmoeder. Evenwel onder brede lagen van de bevolking blijft Anna het symbool van en voor vruchtbaarheid. Vele vrouwen richten zich tot op de dag van vandaag blijvend tot haar met het verzoek om een echtgenote en nageslacht. Levende bedevaartsoorden, speciaal op de feestdag van Anna op 26 juli, zijn nog altijd de Brabantse gehuchten Molenschot en Koolwijk (bij Herpen) en het Limburgse Blitterswijk..