Middeleeuwse monstransen
 |
 |
 |
| Sambeek |
Oss |
Zeeland |
Binnen
de
zilvercollectie nemen de
middeleeuwse werken een bescheiden maar vooraanstaande plaats in. De
kern van dit onderdeel wordt gevormd door zes monstransen, afkomstig
uit parochies te Sambeek, Oss, Zeeland, Herpen, Mierlo en Bergeyk.
De
oudste
monstrans is die uit de
parochie Sint Jan de Doper uit Sambeek. Uit een bewaard gebleven
contract, opgesteld op 12 december 1438, weten wij van een
overeenkomst tussen pastoor Johan van de Velde met de Nijmeegse
goudsmid Willem van Moudick, die het vaatwerk uiterlijk op Sint Jan
(24 juni) 1439 diende af te leveren. De monstrans is daarmee het
enige werk van Nijmeegse bodem van vóór 1450
waarvan de
zilversmid bekend is. De
meeste
monumentale monstrans is die
van Herbert Happensoon uit 1490-1491. Dit voorwerp mag met recht een
‘torenmonstrans’ genoemd worden. De meeste mid deleeuwse
gotische
monstransen hebben een torenvormige, aan de architectuur ontleende
bovenbouw, maar weinigen staan de bouwkunst zo na als dit
meesterwerk, afkomstig uit de parochie Maria
Onbevlekt Ontvangen te
Oss. Drie contreforten rondom de cilinder dragen een
oprijzende
toren. Onder de gedetailleerde uitwerking van pinakels, wimbergen,
ezelsrugbogen, maas- en traceerwerk, hogels, kruisbloemen en
heiligenbeeldjes blijft de constructie van de driedelige toren
transparant en inzichtelijk. Happensoon heeft zich naar alle
waarschijnlijkheid geïnspireerd op de monstrans uit de Sint
Jan
in Den Bosch, vervaardigd door de Keulse edelsmid Henricus
Borchgrevius naar een ontwerp van bouwmeester Alart Duhameel.
Deze
monstrans
uit de Sint Jan, die in
de loop der tijd verloren is gegaan, lijkt ook Jan Willensem voor
ogen te hebben gestaan bij diens werk voor de St.-Jacobskerk in
Zeeland (bij Uden) uit 1530-1531. De bovenbouw van de monstrans van
Willensem is qua opbouw nagenoeg identiek aan die van Happensoon, zij
het dat de monstrans van Willensem eerder elegant en rank oogt naast
het monumentale werkstuk van Happensoon.