Een legende uit Berne

In de inventaris van het museum staat dit stuk omschreven als een ‘votiefschildering met politiek oogmerk’. Een niet alledaagse karakterisering voor een niet alledaags schilderij.
Het paneel verbeeldt het ontstaan van de abdij van Berne. De stichting van de abdij zou teruggaan op de volgende legende: ''Toen Fulco op een keer door de Bommelerwaard ging, legden zijn vijanden hem een hinderlaag bij het dorp Hemert. Toen hij geen kans zag te ontsnappen stortte hij zich met paard en al van de hoge oever in de diepe rivier. En, o wonder, het paard bracht hem ongedeerd dwars door de diepe stroom naar de andere oever, naar zijn kasteel. En terwijl hij in dit grote gevaar verkeerde, beloofde hij God, om zichzelf en zijn gehele bezit in Zijn dienst te stellen.''
In een andere legende wordt ook Maria genoemd. Maria zou, als een ‘lief klein meisje’ tijdens de hachelijke oversteek achter op het paard verschenen zijn, en Fulco veilig naar de overkant van de oever hebben geloodst. Fulco kwam zijn belofte na. Dankzij zijn schenking kon in 1134 de Norbertijner Abdij van Berne gesticht worden.
Het paneel werd echter niet in de twaalfde eeuw geschilderd, maar pas veel later, tussen 1570 en 1600, tijdens de Tachtigjarige Oorlog. De schilder heeft opvallend vaak en op niet mis te verstane wijze het Kleefse wapen in beeld gebracht. Dit wijst op een politiek motief. Men wilde met dit paneel aangeven dat Berne niet onder de Meierij van Den Bosch, onder de Staten viel. Nee, Berne zou tot Kleef behoren. En in de Kleefse gebieden golden, anders dan in die van de Staten, geen beperkende maatregelen tegen het katholieke geloof.
Het mocht niet baten. Berne werd uiteindelijk wel ingelijfd bij Staats Brabant en na de Vrede van Munster werden de Norbertijnen definitief gedwongen afstand te doen van hun abdij. Zij weken uit naar de Zuidelijke Nederlanden om pas in de negentiende eeuw terug te keren naar Heeswijk-Dinter, waar tot op de dag van vandaag de Abdij van Berne functioneert.